فرهنگ فيزيك پيشه پرور يهوديان

نام هاي فيزيكپيشگان بزرگ چند قرن اخير را به خاطر آوريد. در اين ميان نمي توان از نامهاي فيزيك پيشگان بزرگ يهودي چون اينشتين لاندائو واينبرگ و... گذشت. در صد زيادي از فيزيكپيشگان نامي دنيا يهوديند. اين درصد بسياربالاتراز درصد جمعيتي يهوديان دنياست! از اين فيزيكدانان بسيار معروف كه بگذريم بين فيزيكپيشگان كمتر معروف اما بسيار موفق هم يهوديان زيادي خواهيم يافت. اين موضوع اتفاقي نيست. علت را در خرد فرهنگ
(sub-culture)
يهودي بايد جستجو كرد. در اين باره زياد گفته و نوشته شده. من نيازي به تكرار آن حرفها نمي بينم. ولي به نظر من عامل اصلي در اين تحليل ها از قلم مي افتد و يا به اندازه كافي مورد توجه قرار نمي گيرد: نقش خانواده هاي فيزيكپيشگان يهودي در حمايت روحي -فكري ازآنها. از خيلي نظرها يهوديان غربي برخاسته از فرهنگ
Yiddish
فرهنگي مشابه فرهنگ ما ايرانيان دارند. (من در اينجا تا كيدم بر روي غربي هاست و الا همگي مي دانيم يهوديان ايراني پاره تن همين ملتند. )
از جمله اين تشابه ها مي توان به نقش قوي خانواده در زندگي فرد اشاره كرد.خانواده هاي ايراني هم به رويه خود همواره از اعضاي خود حمايت مي كنند. اما نوع حمايتي كه خانواده هاي ايراني ارائه مي دهند غالبا براي يك فيزيكپيشه يا رياضي پيشه ويا يك فيلسوف بيشتر مخرب است تا سازنده. (بايد اضافه كنم خانواده خود منجوق در اين مورد استثناست.) شكي نيست كه خانواده هاي ايراني چيزي جزموفقيت و دلخوشي اعضايشان نمي خواهند. اما چون با ظرافت هاي اين قبيل شغل ها آشنا نيستند حمايتشان دست و پا گير و مخرب از آب در مي آيد. بي ترديد اگر خانواده ها بيشتر در مورد كار فيزيكپيشگان اطلاع كسب كنند نحوه حمايتشان تغيير خواهد كرد. در اين مورد بايد كار فرهنگي شود. منظورم اين نيست كه از دولت انتظار داشته باشيم كه "اداره فرهنگ سازي خانواده ها در جهت فيزيكپيشه پروري" راه بيندازد. اگر چنين كند اين اداره هم مي شود "نون دوني" يك عده و كاري از پيش نمي برد. منظورم گذاشتن برنامه بازديد سالانه براي خانواده ها و چيزهايي از اين دست است كه در موسسات اروپايي و آمريكايي بسيار مرسوم هستند. در اين گونه برنامه ها خانواده هاي يهودي حضوري فعال دارند. تجربه هم نشان مي دهد كه برگزاري اين گونه برنامه ها ثمرات بسيار دارد و به زحمتش مي ارزد.

در مورد خرد فرهنگ يهودي و حمايت فكري كه مادر و همسر فيزيك پيشگان يهودي از آنها مي كنند بيشتر خواهم نوشت

چند عكس سبز تنها براي حظ بصري

تابستان گذشته براي شركت در همايشي به شهر اكاياما واقع در ژاپن رفته بودم. امروز با خود فكر كردم حال كه دور وبر سفيد پوش شده چند تا عكس سبز از اين سفر در هموردا بگذارم تا تنوعي باشد. باغ و قلعه اي كه ملاحظه مي كنيد حدود سيصد سال پيش به دستور يك ژنرال محلي بنا نهاده شده. البته باغ در جنگ جهاني دوم مانند بيشتر جاهاي ژاپن خراب شده بود ولي بعدا بازسازي شده. عكس آخري را هم مخصوص سيما گرفتم. شيشه يك مغازه است.

معرفي منجوق

برخي از همكاران ودوستان هموردا مي پرسيدند چرا ما با اسم مستعار در هموردا مي نويسيم.خوب من فكر مي كردم اين طوري بانمك تره.به علاوه به نظر من اگر خوانندگان با نويسنده آشنايي نداشته باشند با پيش داوري كمتري به محتواي مطالب توجه مي كنند. اما به نظرمي رسد اين سوء تفاهم به وجود آمده كه ما مي خواهيم با پوشاندن هويت مرموزانه رفتار كنيم. براي اين كه اين سوء تفاهم از بين برود من خودم را معرفي مي كنم. نامم ياسمن فرزان است. زندگي نامه كاري ام را مي توانيد در اينجا بابيد. اينم عكسم است.

هزار نكته باريكتر زمو

قبلا درباره
Superkamiokande
ومخزن پنجاه كيلو تني آن نوشته ام. اين مخزن را يك كارخانه كشتي سازي ساخته است. از دوستي كه در سال ها در اين آزمايشگاه كار مي كرد داستاني شنيده ام كه اينجا بازگو مي كنم. ظاهرا پس از تحويل گرفتن مخزن حسگرهاي الكترونيكي نشان مي دهند كه سطح آب داخل مخزن پايين مي رود. در نتيجه با شركت كشتي سازي تماس مي گيرند و گزارش مي دهند. اما شركت زير بار نمي رود و مي گويد لابد حسگرهايتان خرابند"كشتي هاي ما هرگز چكه نمي كنند." خلاصه مسئولان آزمايشگاه كلي نامه نگاري مي كنندو اصرار مي نمايند تا بالاخره نمايندگان شركت به آزمايشگاه مي آيند و با به كارگيري دستگاه هاي مكانيكي خود بالاخره متقاعد مي شوند كه "بله! كشتي هايشان!! چكه مي كنند" و مشكل را حل مي كنند.
هر قطعه از هزاران قطعه دستگاه هاي آزمايشگاهي براي خود قصه اي از اين نوع دارد. اين تصور كه چون ژاپن يا آمريكا و يا سويس "خارج"!!! هستند و تمام قطعات "خارجي"!!! هستند پس تمام كارها خودبه خود درست از آب در مي آيد تصوري صد در صد باطل است. نكته در اينجاست كه عده اي كاردان و بسيار جدي در اين آزمايشگاه ها وجود دارند كه پي گير مشكلات مي شوند وتا آنها را رفع نكنند از پا نمي نشينند.

در يكي از شهرستان ها فيزيكپيشه اي ميانسال مشغول كار است كه هر از گاهي به پژوهشكده ما سرمي زند. ظاهرا اين آقا چيزهايي درباره
Superkamiokande
شنيده و با توجه به اين كه نزديك شهر ايشان معدني عميق (شبيه محل اين آزمايشگاه) وجود دارد هوس كرده كه در ايران
هم يك آشكارساز نوترينو با ابعاد
Superkamiokande
بسازد. در گوش من وهمسرم هم مرتب مي خواند كه بياييد لابي كنيم و بودجه بگيريم تا چنين آزمايشگاهي بر پا كنيم. "به همين سادگي به همين خوشمزگي"!! وقتي به او مي گوييم بر پا كردن چنين آزمايشگاهي متخصصين متعددي مي خواهد كه ما اينجا سراغ نداريم جواب مي دهد "نه! اصل پول است. اگر پول باشد همه چيز درست مي شود." كسي نيست كه به او بگويد درست است كه در فرهنگ عوام مي گويند "پول بده رو سبيل شاه نقاره بزن" اما برپا كردن آزمايشگاهي چون
Superkamiokande
بسي پيچيده تر از نقاره زدن برفراز سبيل جناب سلطان است. تازه تازه مي فهمم چرا اين همه دستگاه نيمه جان كه به بركت پول نفت خريداري شده در ادارات مختلف مملكت خاك مي خورند. لابد سفارش دهندگان آنها هم معتقد بوده اند اگر پول باشد همه چيز درست مي شود.

خوشبختانه در جامعه فيزيكپيشه داخل مملكت داريم كساني را كه براي ريال به ريال پولي كه خرج آزمايشگاه ها و يا برنامه هاي پژوهشي مي شود دل مي سوزانند. خود را به آب و آتش مي زنند كه مخارج را به حداقل برسانند. سعي مي كنند تا با استفاده از اعتبار شخصي خود از حراجي ها خريد كنند و حداكثر استفاده را از امكانات موجود ببرند . اين واقعيت كه علي رغم تحريم ها و محدوديت هاي فراوان هنوز در برخي شاخه هاي آزمايشگاهي گروه هاي ايراني حرفي براي گفتن در ابعاد جهاني دارند مديون زحمات اين عده است. انصافا اينان در جديت چيزي از همتايان ژاپني خود در
Superkamiokande
ندارند. فرق عمده در اين است كه از اين عده در ايران قدر داني نمي شود. منظورم قدرداني از طرف حكومتگران نيست. اين همكاران ما چشم طمع به لطف دولتمردان ندوخته اند اما از همكاران خود -از رئيس دانشكده و يا پژوهشكده شان -بيش از اينها انتظار دارند. مسئله اين است كه ارزش اين گونه كار ها به رسميت شناخته نمي شود. در اين باره مفصلا خواهم نوشت.

تراژدي موفقيت

اولين نوشته من در هموردا درباره "فانتزي شكست" بود. در آن نوشته من ادعا كرده بودم ما ايراني ها به خصوص ما ايرانيان تحصيلكرده از ايده شكست لذت مي بريم. همواره در اعماق احساسات خود مي خواهيم نتايج تلاش ها به شكست بينجامد تا مبادا خداي ناكرده داستان "هندي" تمام شود. ادعا كرده بودم با اين طرز فكر نمي توان چشم اندازي موفقيت آميز داشت. اولين نوشته ام را در سال جديد "تراژدي موفقيت" نام نهادم. در اين نوشته مي خواهم به داستان معروف "سلزنيك" تهيه كننده "بر باد رفته" اشاره كنم. سلزنيك اين فيلم را وقتي حدودا سي و هفت ساله بود ساخت. بقيه عمرش را هم در تكاپو ي رقابت و چشم وهمچشمي با جواني هاي خود به سر برد. همواره مي كوشيد فيلمي بسازد كه روي "بر باد رفته" را كم كند! مي گفت نمي خواهم وقتي از دنيا رفتم روزنامه ها بنويسند "تهيه كننده برباد رفته در گذشت." اما سلزنيك به آرزويش نرسيد! بربادرفته معروفترين فيلم او و همچنين (با احتساب تورم)پرفروش ترين فيلم تاريخ سينما باقي ماند. فرداي آن روزي هم كه سلزنيك در گذشت روزنامه ها در صفحه اول خود از او به عنوان تهيه كننده بر باد رفته ياد كردند.
حالا چرا من اين داستان را نقل مي كنم؟!

تولد مبارك

فردا هموردا يكساله مي شود.نوشتن در هموردا براي من تجربه جالب و بي نظيري بود. مي خواستم يك
جمعبندي از عملكرد هموردا در يكسال گذشته داشته باشم اما بعد به اين نتيجه رسيدم كه بهتر است جمعبندي را به خوانندگان واگذارم ونظرات ايشان را
جويا شوم. تجربه هموردا از چند منظر در بين وبلاگ هاي فارسي
كم نظير است. اين به معناي بهتر بودن نيست بلكه به معناي تازگي و تجربه نو بودن است. صد البته همچون هر تجربه نويي خالي از اشكال نيست. در زير به چند مورد از تازگي هاي هموردا اشاره مي كنم. نظرات شما در اين موارد به پخته تر شدن هموردا در سال آينده كمك خواهد كرد:

1)هموردا هدفمند است. انگيزه ما براي نوشتن در هموردا وقتگذراني و يا صرفا تفريح نيست.ما وقتي در هموردا مي نويسيم قصد داريم تغييري در جهتي كه باور داريم جهت مثبتي است ايجاد كنيم ويا مي خواهيم نظر خوانندگان را به مطلبي كه به نظرمان مهم است جلب كنيم. با اين حال هموردا شعاري نيست!

2)از استثناهايي مثل دكتر منصوري كه بگذريم نسل هاي قبلي در ايران به خود زحمت آن كه تجربيات خود را مدون كنند ودر اختيار نسل بعد بگذارند نداده اند. براي همين همان اشتباهات نسل به نسل پشت سر هم تكرار شده و پيشرفتي به جلو صورت نگرفته. هموردا قصد دارد اين خلا را پر كند.



3(من شخصا وقتي در هموردا مي نويسم مخاطبم را نسل جوانتر از خود فرض مي كنم با اين حال به هيچ وجه او را دست كم نمي گيرم! نمي دانم چقدر جوانتر ها به اين طرز تلقي من اهميت مي دهند اما بايد با كمال تاسف بگويم نسل قبل از ما با ما چنين نكرده اند! عموم آنها (باز هم اگر از استثنا هايي چون دكتر منصوري بگذريم) با جوانتر ها صحبت جدي نمي كنند مگر آن كه بخواهند آنان را عليه كسي تحريك كنند و از آنها به عنوان پياده صفحه شطرنج ويا يك ديوار گوشتي ويا گلادياتور استفاده كنند.وقتي من مطلبي در هموردا مي نويسم در درجه اول منافع خوانندگانم را در نظر مي گيرم. با خود فكر مي كنم چه مطلبي را بنويسم تا هم براي دانشجويان دكتري جالب باشد و هم آنها را به سمت مطالعه و يا عملي كه به نفع آنها ست سوق دهم. سعي مي كنم مطالبي را مطرح كنم تا ديد آنها را باز كند تا در آينده تصميمات مهم كاريشان را با ديد بازتري بگيرند. ملاحظه كرده ام كه از طرف من يك اشارت كافي است دانشجويان خود مي روند و در موضوع مورد اشاره مطالعه مي كنند و پس از اندك زماني با نظرات بسيار پخته تر از نظر خود من بر مي گردند. اين دقيقا همان چيزي است كه من مي خواهم


4( گفتم من سعي كرده ام نظر دانشجويان را به سمت مطالبي جلب كنم كه با مطالعه در اين موارد بتوانند با ديد باز تري تصميم بگيرند.با اين حال سعي كرده ام به توصيه حافظ عمل كنم:

با دل خونين لب خندان بياور همچو جام

ني گرت زخمي رسد آيي چو چنگ اندر خروش

سعي من بر اين بوده كه ياس ها و دلچركيني هايم را تا حد امكان مخفي دارم هرچند مي دانم بعضي وقتها موفق نشده ام و آنها را بروز داده ام. اما باور دارم لازم نيست دانشجو ها از همه چيز خبر داشته باشند. ذهن من هم به نوبه خود نبايد درگير مسايل نه چندان معصومانه بودجه معاملات پس پرده دعوا هاي
ميان گروهي و درون گروهي و چيزهايي از اين دست باشد. ببينيد اين گونه مسايل همه جا وجود دارند. اما در جايي چون ايتاليا استادان ما پدرانه سعي مي كردند اين گونه مسايل را از ما پنهان كنند تاما هم
در عالم معصومانه خود بر روي كار تحقيقي خود تمركز كنيم و
هم از زندگي لذت ببريم. آري! برخي از آنها در مافياي
علمي ايتاليا پدرخواندگاني پر نفوذ وبر صفحه شطرنج سياستگذاري هاي علمي اروپا شطرنجبازاني قهار بودند اما به ما كه مي رسيدند همه اين سياست بازي ها كناري مي نهادند و مي شدند معلم هايي ساده و مهربان و البته با سواد. به نظر من همه اينها از بزرگي آنها سرچشمه مي گرفت. نه از كمبود بودجه مي ناليدند (در حالي كه مي دانم پشت پرده با سيستم بوروكراتيك ايتاليا كه صد مرتبه از ايران هم بدتر است دايم
به خاطر بودجه
در جدال بودند)و نه ما را وارد دعواهاي درون گروهي خود (كه همواره در جريان بود)مي كردند. نمي خواستند ذهن ما عليه كسي خراب شود مي خواستند ما با ذهن باز از هر آنچه كه ديگران
در چنته داشتند بهره ببريم.
من سعي كرده ام آنها را الگو قرار دهم اما مي دانم در خيلي از موارد موفق نشده ام.حال كه
صحبت
به اينجا كشيد بگذاريد
توصيه اي به جوانتر ها كنم:نگذاريد كسي از شما به عنوان يك گلادياتور و يا سرباز صفحه شطرنج در دعواهاي بين گروهي خود استفاده كند.
با گلادياتور بزرگان شدن بزرگ نمي شويد!در دراز مدت اين شماييد كه در اين بازي مسخره بزرگان مي بازيد هم اعصابتان خرد مي شودوهم از كار علمي خود عقب مي مانيد.بدتر از همه
در جريان
اين بازي گلادياتوري آسيب هاي زيادي به خود مي رسانيد به
اين ترتيب بارگناهانتان را سنگين تر مي كنيد و در نتيجه از خود بيزار مي شويد


سخن به درازا كشيد بقيه مطلب را بعدا مي گويم

بحث هاي علمي آزاد مادر ايده هاي ناب

همانطوري كه در نوشته هاي قبلي تاكيد كرده ام نوترينوهايي كه از ابرنواخترها ساطع مي شوند مي توانند اسرار مگوي ذرات بنيادي را بر ما فاش كنند. با اين حال متاسفانه ابرنواختر ها پديده هايي نادرند. در كهكشان هاي دور و بر ما در هر قرن به طور متوسط يكي دو تا ابرنواختر اتفاق مي افتد.يكي از پديده شناساني كه بر روي ابرنواختر ها كار كرده
جان
(John Beacom)
است.در سال 2003وقتي جان در آزمايشگاه فرمي پست-داك بود به همراه يك دوست آزمايشگر مقاله اي در مجله بنام
PRL
چاپ كرد كه ديد ما را نسبت به امكان آشكارسازي ابرنواختر ها دگرگون ساخت.داستان شكل گرفتن ايده و نوشتن مقاله به روايت جان شنيدني است. جان و دوست آزمايشگرش روزي با هم قهوه مي خوردند ودرباره ابر نواختر ها با هم گپ مي زدند. جان به شوخي گفت :"همه ما مرتب نق مي زنيم كه ابرنواخترها نادرند اما كاري براي بيشتر شدن آهنگ رخداد آنها نمي كنيم!"( در اينجا بايد در داخل پارانتز اضافه كنم دانشگاهيان غربي غر زدن و كاري نكردن را به شدت دون شان خود مي دانند. درست برعكس دانشگاهيان در ايران كه گمان مي كنند هر چه بيشتر پشت سر حكومت مردم كوچه بازار وضعيت موجود و غيره غر بزنند و هرچه كمتر به خود زحمت حل مشكلات و تغيير وضع موجود را بدهند سطح بالاتر و" باكلاس تر" خواهند بود!) جان و دوستش اين شوخي را تكرار مي كردند و مي خنديدند تا اين كه ناگهان ايده اي متولد شد.اگر قدري نمك گادلينيوم
(Gd)
به آشكارساز اضافه شود قدرت آشكارسازي بالا مي رود درنتيجه مي توان ابرنواخترهاي دورتر را نيز مطالعه كرد. به اين ترتيب از بطن يك شوخي و يك بحث آزاد وغير رسمي ايده اي ناب متولد شد.

من در پژوهشكده اصرار مي كنم ساعت هايي براي بحث آزاد داشته باشيم به اين اميد كه روزي بتوان از اين بحث ها ايده هاي بكر بيرون كشيد.اصرار دارم بحث ها علمي اما غير رسمي و بدون "رئيس جلسه"و رئيس بازي هاي متعارف جوامع دانشگاهي ايران باشد.اصرار دارم دانشجو ها در اين بحث ها بيشتر صحبت كنند. براي اين كه چنين ايده هايي زاده شود بايد چند نفر با معلومات قابل قياس در يك رشته دور هم جمع شوند. متاسفانه فعلا سطح متوسط معلومات در پژوهشكده پايين تر از آن است كه از دل بحث هاي آن چنين ايده هايي متولد شوند. اما ملالي نيست چرا كه اگر اين بحث ها ادامه پيدا كنند پس از چند سال سطح متوسط معلومات در اينجا هم بالا مي رود.اما بايد دانست كه با بحث هاي شبه اجتماعي شبه فلسفي شبه ادبي (خلاصه با تقليدي ضعيف از بحث هاي كافه نادري) نمي توان به آن مقصود رسيد.از قضا پيش كشيدن اين تيپ بحث ها و وارد مسايل تابواجتماعي شدن دليل بر آزادي بحث نيست چرا كه اكثريت جمع دور وبر ما محجوب تر از آنند كه وارد اين نوع بحث ها در محيطي مثل محيط پژوهشكده شوند. در نتيجه اكثريت از چنين بحث هايي به كنار مي كشند. در حالي كه هر كسي چه دختر و چه پسر, چه پير وچه جوان, چه مذهبي چه غيرمذهبي, چه سنتي چه سنت شكن,چه فارس, چه ترك , چه كرد, چه لر و چه ... بي پروا مي تواند درباره ابرنواختر وگادلينيوم سخن بگويد بدون آن كه فتنه اي از بحث برخيزد